In onze praktijk voor relatietherapie in Haarlem en Den Haag komen stellen die best nog van elkaar houden, die een heel leven met elkaar hebben opgebouwd en veel goeds hebben om voor te strijden. Tegelijker zijn er zaken die wringen en die echt niet meer voor ze werken:
- “We kunnen nergens meer rustig over praten.”
- “Alles wat ik zeg, valt verkeerd.”
- “Hij trekt zich steeds terug.”
- “Zij heeft altijd kritiek.”
- “Ik voel me niet meer gezien.”
- “Er is zoveel afstand tussen ons gekomen.”
Veel relatieproblemen laten zich prima oplossen met een aantal sessies waarin zaken worden uitgepraat, meer begrip ontstaat en partners op een nieuwe manier met elkaar leren om te gaan. Soms, echter, zien we hardnekkige problemen die ons zorgen baren. Wij noemen dat relatiegif. Gedraging die ergens best begrijpelijk zijn, maar die zo schadelijk zijn dat ze toekomst van de relatie op het spel zetten. Er zijn vier specifieke vormen van relatiegif en die zijn emotioneel uit contact gaan, kritiek, verdedigen en minachting. Laten we ze alle vier bekijken. Hoe zien ze eruit en wat is de impact er van op de relatie. En belangrijker nog is de vraag hoe je op een betere manier kunt reageren.
Uit contact gaan
De eerste vorm van relatiegif is emotioneel uit contact gaan. Dat kan heel zichtbaar zijn. Iemand loopt weg tijdens een gesprek, zegt niets meer, kijkt op zijn telefoon, gaat naar boven, of sluit zich af. Maar het kan ook subtieler zijn. Je bent lichamelijk aanwezig, maar je emoties houd je verborgen. Je partner praat, maar jij bent met je gedachten bij een ander. Voor degene die uit contact gaat, is dat vaak geen kwade wil. Het is meestal bescherming. Het gesprek voelt te veel. De emoties worden te groot. Er is angst om iets verkeerd te zeggen. Maar voor de partner aan de andere kant voelt het vaak als afwijzing. Alsof je er niet toe doet, of als jouw verdriet, boosheid of verlangen een probleem is. Dat maakt uit contact gaan zo pijnlijk. Juist op het moment dat de één contact zoekt, verdwijnt de ander. En dat terwijl warm, begripvol en teder contact juist de basis is van liefde. Zo ontstaat afstand. Niet alleen door wat er gezegd wordt, maar vooral door wat er niet meer lukt: elkaar aankijken, blijven luisteren, even aanraken, herstellen na een ruzie, zeggen: “Ik ben er nog.” Een relatie heeft niet de hele dag diepe gesprekken nodig. Maar ze heeft wel regelmatig momenten van echt contact nodig. Zonder dat contact wordt het koud.
Kritiek: als een gemis wordt ingezet als wapen
De tweede vorm van relatiegif is kritiek. Kritiek klinkt vaak als een oordeel over wie de ander is, als een aanval:
- “Jij luistert nooit.”
- “Je bent alleen maar met jezelf bezig.”
- “Op jou kan ik niet bouwen.”
- “Jij maakt altijd alles kapot.”
Soms is kritiek direct en hard. Soms zit ze verpakt in een zucht, een grapje of een opmerking tussendoor:
- “Laat maar, ik doe het zelf wel weer.”
- “Daar gaan we weer.”
- “Je gaat toch niet weer zo moeilijk doen?”
Kritiek is zo schadelijk omdat ze niet alleen iets zegt over gedrag, maar een deel van iemands karakter afwijst. In plaats van “Ik mis je” zeg je “Jij bent er nooit” met een ondertoon van verwijt. Of je zegt “Jij bent egoïstisch” terwijl je eigenlijk “Ik heb behoefte aan steun” bedoelt. Kritiek staat daarmee loodrecht op het houden van. Van iemand houden betekent die ander als goed zien en volledig accepteren, terwijl kritiek juist een deel afwijst en als problematisch ervaart. Daarmee komt de ander onder druk te staan. Niet alleen om iets anders te doen, maar om een ander mens te zijn. En daar waar we ons aangevallen voelen, gaan we ons terugtrekken of verdedigen. Of terug te slaan. Kritiek ontlokt vaak meer kritiek in een eindeloze lemniscaat van ellende.
Verdediging: als luisteren te bedreigend voelt
De derde vorm van relatiegif is verdediging. Verdediging ontstaat vaak wanneer iemand onvrede uitspreekt en de ander dat niet goed kan verdragen. In plaats van te luisteren, gaat die uitleggen, rechtzetten, terugkaatsen of zichzelf als slachtoffer neerzetten.
- “Ja, maar jij doet dat ook.”
- “Dat is helemaal niet waar.”
- “Je overdrijft altijd.”
- “Ik kan ook nooit iets goed doen.”
- “Waarom ligt het altijd aan mij?”
Heel menselijk, maar op termijn funest voor de relatie. Niemand vindt het fijn om te horen dat hij zijn partner pijn heeft gedaan. Zeker niet als je al moe bent, je je tekort voelt schieten of bang bent opnieuw de schuld te krijgen. Maar verdediging heeft een prijs. De ander voelt zich niet gehoord. Die gaat het punt dan vaak nog harder maken. Of geeft op en spaart de pijn op. Dan wordt het gesprek niet een plek waar iets wordt opgelost, maar een rechtszaak waarin beide partners bewijs verzamelen voor hun eigen gelijk. In veel relaties is verdediging een automatisme geworden. De één zegt iets kwetsbaars, de ander hoort een aanklacht. Nog voordat de zin goed en wel is uitgesproken, staat het innerlijke schild al omhoog. Toch is er vaak maar een kleine beweging nodig om het anders te laten lopen, een die gebaseerd is op respect en begrip.
- “Wacht, ik wil je begrijpen.”
- “Dit is niet fijn om te horen, maar ik luister.”
- “Er zit waarschijnlijk iets in wat je zegt.”
- “Ik wil niet meteen in de verdediging schieten.”
Dat soort zinnen kunnen het hele gesprek veranderen. Niet omdat je daarmee overal schuld voor op je neemt, maar omdat je de ander laat merken: jouw ervaring mag even bestaan.
Minachting: als waardering verdwijnt
De vierde vorm van relatiegif is de gevaarlijkste: minachting. Kijk, het is een ding om boos te zijn op je partner. Een stap verder is het om de ander te verwijten en iets van de ander te veroordelen. Maar minachting gaat nog een stap verder, door de ander met walging of minachting te ontmoeten. Je kijkt neer op de ander. Je reageert met een rollende blik of een spottend lachje. Je vernedert de ander waar die bij is of praat laagdunkend over hem of haar wanneer die er niet bij is. De vorm varieert, maar de boodschap is snoeihard: deze persoon is laag, slecht, dom, een mislukking. Je kunt vast invoelen hoe ontzettend pijnlijk het is om te worden geminacht, maar ook hoe bitter het ons hart maakt als we de ander minachten. Daarmee wordt er niet meer zachtjes aan de stoelpoten van de relatie geknaagd, maar wordt er een bom onder gelegd met spijkers erin. Want liefde gaat fundamenteel over hoe we de ander waarderen, respecteren, vieren en hoog proberen te houden. En minachting gaat op iemand neerkijken en vernederen. Niet wonderlijk dat minachtig een zeer ernstig signaal is dat niet per se een doodsvonnis is, maar wel dat de relatie op de intensive care ligt.
Hoe partners elkaar kwijtraken
Deze vier vormen van relatiegif versterken elkaar.
- Kritiek roept verdediging op.
- Verdediging roept meer kritiek op.
- Als het te veel wordt, trekt iemand zich terug.
- De ander voelt zich verlaten en wordt nog scherper.
- Na verloop van tijd kan minachting ontstaan.
Zo raken partners gevangen in een patroon waarin beiden zichzelf proberen te beschermen, maar beiden juist ervoor zorgen dat de veilige, liefdevolle basis van de relatie wordt aangetast. Dat is belangrijk om te zien, want veel stellen denken dat het probleem vooral bij de ander ligt. Gelukkig kijken we in relatietherapie niet zozeer naar wiens schuld het is, maar naar de beweging tussen twee mensen. Wat doet de één waardoor de ander reageert? En wat doet de ander waardoor de eerste zich bevestigd voelt in zijn angst of boosheid? Hoe blijven we dit samen in stand houden, en waar kunnen we het patroon onderbreken?
Wat je vandaag al kunt oefenen
Als je merkt dat jullie snel in relatiegif terechtkomen, begin dan klein. Vervang kritiek door een behoefte. Niet: “Jij bent er nooit.” Wel: “Ik mis je en ik wil graag meer contact.” Vervang verdediging door erkenning. Niet: “Dat is niet waar.” Wel: “Ik hoor dat dit voor jou pijnlijk was.” Vervang terugtrekken door een tijdelijke pauze met terugkeer. Niet: weglopen en verdwijnen. Wel: “Ik raak vol. Ik neem twintig minuten pauze en kom daarna terug.” Vervang minachting door eerlijkheid zonder vernedering. Niet: “Je bent echt onmogelijk.” Wel: “Ik ben diep teleurgesteld en ik weet niet goed hoe ik weer open kan worden.” Dit zijn kleine stappen die op termijn kunnen zorgen voor herstel van de verbinding.
Wanneer relatietherapie helpt
Relatietherapie kan helpen wanneer jullie merken dat de giftige patronen sterker zijn geworden dan jullie goede bedoelingen. In onze praktijk kijken we dan niet alleen naar communicatie, maar naar de laag daaronder. Wat probeert ieder van jullie te beschermen? Welke oude pijn wordt geraakt? Welke behoefte wordt niet goed uitgesproken? Waar is de veiligheid verdwenen? En hoe kunnen jullie opnieuw leren spreken, luisteren, begrenzen en herstellen? Het doel is niet dat je nooit meer ruzie maakt. Een levende relatie kan spanning hebben. Verschil mag er zijn. Boosheid mag er zijn. Grenzen mogen er zijn. Het doel is dat conflict niet langer vergiftigend wordt. Dat je elkaar niet kwijtraakt in verwijt, verdediging, afstand of minachting. Dat je weer kunt herstellen na een botsing. Dat je weer kunt voelen: jij bent niet mijn vijand, jij bent mijn partner en ik houd van jou.
